ایفای ناروا، شرایط تحقق و مصادیق آن

 ایفای ناروا مرکب از دو واژه ی "ایفا" و "ناروا" است. ایفا در لغت مصدر باب "افعال" است به معنای وفا کردن و حق کسی را تمام و کمال دادن آمده است. ناروا نیز به معنای بدون حق و سبب قانونی بودن است. هرگاه شخصی بدون وجود حق و سبب قانونی مالی به دیگری بپردازد این پرداخت، ایفای ناروا است. در مقابل ایفا به طور صحیح در جایی معنا پیدا می کند که دینی وجود داشته باشد و شخصی به دیگری مدیون باشد و اقدام به پرداخت دینش بنماید.

 

شرایط تحقق ایفای ناروا

ایفای ناروا در صورتی محقق می شود که سه شرط در پرداخت وجود داشته باشد:

  • تسلیم مال به عنوان ایفا باشد بنابراین در صورت تسلط شخص بر مالی که دیگری به عنوان وفای به عهد به او پرداخته است، ایفای ناروا محقق می شود؛ بنابراین تسلیم مال باید تحت عنوان وفای به عهد باشد و در صورتی که شخصی مال را به عنوان قرض یا امانت به دیگری بدهد، نمی تواند استرداد آن مال را تحت عنوان ایفای ناروا پس بگیرد.
  • ناروایی پرداخت: ایفای ناروا در صورتی محقق می شود که دهنده ی مال مدیون گیرنده ی مال نباشد؛ در این صورت ایفا، ناروا خواهد بود؛ بنابراین چنانچه دهنده ی مال مدیون گیرنده نباشد، ادای دین به او ناروا خواهد بود. اگرچه در مواردی ممکن است دینی وجود داشته باشد اما به دلیلی از بین رفته باشد. در صورتی که پرداخت دین پس از اسقاط آن صورت بگیرد؛ ایفای صورت گرفته ناروا محسوب می گردد. مثل موردی که شخص ثالثی دین مدیون را می پردازد و مدیون بدون اطلاع از پرداخته شدن دینش دوباره آن را می پردازد.

همچنین اگر دهنده ی مال، مدیون باشد اما موعد پرداخت دینش نرسیده باشد و او اشتباهاً زودتر از موعد دینش را ادا کند، می تواند تحت عنوان ایفای ناروا مال پرداخت شده را مسترد نماید.

علاوه بر این چنانچه مدیون بیش از مقدار بدهی اش به طلبکار بپردازد نسبت به میزان اضافه، ایفا ناروا است و پرداخت کننده (مدیون) می تواند آن را پس بگیرد.

  • اشتباه، اکراه و تدلیس در پرداخت نکته ای که باید به آن توجه داشت این است که اشتباه پرداخت کننده شرط تحقق ایفای ناروا نیست اما از آنجا که مطابق ماده ی 265 قانون مدنی هر پرداختی نشان دهنده ی وجود دین است، دهنده ی مال برای استرداد مال باید عدم وجود دین را ثابت نماید. بنابراین چون ایفای ناروا معمولاً بر اثر اشتباه دهنده ی مال رخ می دهد، گیرنده باید اشتباه خود در پرداخت را ثابت نماید تا عدم وجود دین معلوم شود زیرا وجود اشتباه در پرداخت نشان دهنده ی این است که دهنده ی مال قصد پرداخت دین خود یا دین شخص دیگر را نداشته است و در صورتی که با اثبات اکراه و تدلیس، عدم وجود دین معلوم شود باز هم ناروا بودن ایفا معلوم می گردد؛ بنابراین علاوه بر اشتباه، اکراه و تدلیس نیز موجب می شود برای دهنده ی مال حق استرداد مال ایجاد شود، پس در صورتی که پرداخت کننده، مال در نتیجه ی اکراه یا فریب و حیله ی دیگری به او پرداخت نماید، می تواند چیزی را که داده است تحت عنوان ایفای ناروا پس بگیرد.

مصادیق ایفای ناروا

ایفای ناروا در سه مورد مصداق دارد

الف) پرداخت دین به غیر از داین در صورتی که مدیون به اشتباه دین خود را به شخصی غیر از طلبکار بپردازد ایفای ناروا محقق می شود. گیرندهی مال نیز ملزم به استرداد مال به مالک آن می شود؛ مثلاً ممکن است مدیون اشتباهاً پول را به حساب شخص دیگری غیر از طلبکار واریز نماید، در این صورت می تواند آن پول را پس بگیرد چون پرداخت به ناروا صورت گرفته است. برابر ماده ی 301 قانون مدنی: "کسی که عمداً یا اشتباهاً چیزی را که مستحق نبوده است دریافت کند ملزم است آن را به مالک تسلیم کند."       

 ب) پرداخت دین از سوی شخصی غیر از مدیون

چنانچه شخصی اشتباهاً خود را مدیون بداند و ادای دین بنماید، می تواند آنچه را پرداخت نموده از گیرنده ی مال پس بگیرد.(مادهی 302  قانون مدنی) البته در صورتی که شخص غیر مدیون با آگاهی از مدیون نبودن خود، دین شخص دیگری را بپردازد؛ حق پس گرفتن مالی را که داده است ندارد. (ماده ی 267 قانون مدنی)

ج) پرداخت بدون وجود دین در صورتی که شخصی بدون این که مدیون باشد و از روی اشتباه مالی را به دیگری بدهد، پرداختش ناروا محسوب می شود و دهنده ی مال می تواند آن مال را پس بگیرد. مثل اینکه شخص می خواهد به حساب فرزندش که در شهری دیگر درس می خواند، مبلغی پول بریزد که اشتباهاً پول را به حساب شخص دیگری می ریزد.

برچسب ها: ایفای ناروا, قانون مدنی, شرایط تحقق ایفای ناروا, مصادیق ایفای ناروا